“ခ်ိဳး” (K’CHO)
အမည္နာမ
‘ခ်ိဳး’ ကို အမ်ားက ‘ခ်င္း’ ဟူ၍ သိၾကသည္၊ ခ်ိဳးဘာသာစကားျဖင့္ ‘ခ်ိဳး’ ဟူေသာစကားလံုးသည္ အထက္၊ အညာ ဟူ၍ အဓိပၸါယ္ ထြက္သည္။ သို ့ေသာ္ ‘ခ်ိဳး’သည္ မိမိကိုယ္ကို မိမိ ‘ခ်ိဳး’ ဟုေခၚေသာ လူမ်ိဳးတမ်ိဳး၏ အမည္နာမ ျဖစ္သည္။ အမည္သည္ အမည္နာမ သာျဖစ္၍ အဘယ္ေၾကာင့္ ‘ခ်ိဳး’ ဟုေခၚသည္၊ မည္သည့္အဓိပၸါယ္ျဖစ္သည္ကို မည္သူမွ် အတိအက် မသိေပ။
ဆင္းသက္လာပံု
ေယဘုယ်အားျဖင့္ျခံဳၾကည့္လွ်င္ အေရွ႕ေတာင္အာရွေန လူမ်ိဳးအားလံုးသည္ မြန္ဂိုလီယား၊ တိဘက္၊ တရုတ္ျပည္မွ အဆင့္ဆင့္ ေရြ႕လ်ားေနထိုင္လာၾကေၾကာင္း၊ ယင္းနည္းတူ ‘ခ်ိဳး’လူမ်ိဳးတို႕သည္လည္း တရုတ္ျပည္မွ ဗမာျပည္၊ ယင္းမွေန၍ ခ်င္းေတာင္တန္းမ်ားေပၚသို႕ ေရာက္ရွိေနထိုင္ၾကေၾကာင္း ေတြ႕ရွိရမည္။
အမ်ိဳးအႏြယ္
‘ခ်ိဳး’လူမ်ိဳးတို႕သည္ တိဘက္ျပည္၊ တရုတ္ျပည္၊ ျမန္မာျပည္တို႕သို႕ တဆင့္တဆင့္ ေရြ႕လ်ားေရာက္ရွိ လာၾကေသာ ‘တိဘက္ျမန္မာ’အုပ္စု၀င္ လူမ်ိဳးျဖစ္သည္။ ‘ခ်ိဳး’လူမ်ိဳးတြင္ Khan Kho KChang, Tui Li KChang, Khom-ah Kheh ဟူေသာ မ်ိဳးႏြယ္စုၾကီး (Tribe) သံုးခုရွိ၍ ယင္းမ်ိဳးႏြယ္စုၾကီးမ်ားမွ အမ်ိဳးအႏြယ္ (Clan) မ်ား အေျမာက္အမ်ား ပြါး မ်ားသည္။
ေနထိုင္ရာေဒသ
ယခုအခါ ျမန္မာႏို္င္ငံ၏ အေနာက္ဘက္ေတာင္တန္းေဒသျဖစ္ေသာ ခ်င္းျပည္နယ္တြင္- မတူပီျမိဳ႕နယ္တခ်ိဳ႕၊ မင္းတပ္ျမိဳ႕နယ္၊ ကန္ပက္လက္ျမိဳ႕နယ္၊ ပလက္၀ျမိဳ႕နယ္တခ်ိဳ႕၊မေကြးတိုင္းတြင္- ေဆာျမိဳ႕နယ္၊ ထီလင္းျမိဳ႕နယ္၊ ေစတုတၱရာ ျမိဳ႕နယ္၊ ငဖဲျမိဳ႕နယ္၊ ရခိုင္ျပည္နယ္တြင္- ေျမာက္ဦးျမိဳ႕နယ္၊ပုဏၰကၽြန္းျမိဳ႕နယ္၊ မင္းျပားျမိဳ႕နယ္၊ ေျမပံုျမိဳ႕နယ္၊ အမ္းျမိဳ႕နယ္၊ ေက်ာက္ျဖဴျမိဳ႕နယ္၊ ရမ္းျဗဲ၊ မန္ေအာင္ကၽြန္းမ်ားအထိ ေနထိုင္ၾကသည္။ မ်ိဳးႏြယ္စုအလိုက္ နယ္ပါယ္သီးျခားစီ ေနထိုင္ျခင္းမရွိဘဲ ေရာေႏွာေနထိုင္ၾကသည္။ ပံုေတာင္ ပံုညာေတာင္ေၾကာသည္ ‘ခ်ိဳး’ ေဒသ၏ နယ္နိမိတ္ ျခံစည္းရိုး ျဖစ္သည္။
ဘာသာစကားႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ
ကြဲျပားေသာ ဘာသာစကားႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈရွိၾကသည္။ Mün, MKang, Dai, Ukpu, Ng’Gah စသည့္ဘာသာစကားႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ အုပ္စု နယ္ပါယ္မ်ားကို ေတြ႕ရွိႏိုင္ပါသည္။
ဓေလ့ထံုးစံ
ေယာက်္ားႏွင့္မိန္းမ အိမ္ေထာင္ျပဳေသာအခါ၌ မိန္းမက ေယာက္်ားေနာက္လိုက္ရသည္။ ေမြးဖြားလာေသာ သား၊ သမီးမ်ားသည္ ဖခင္၏ အမ်ိဳးအႏြယ္မ်ား ျဖစ္ၾကသည္။ အမ်ိဳးအခ်င္းခ်င္း အိမ္ေထာင္ျပဳခြင့္မရွိ။ သမီးေပးရေသာ အမ်ိဳးကို TU ဟုေခၚ၍ သမီးယူရေသာအမ်ိဳးကို PU ဟု ေခၚသည္၊ သင္၏ TU ဘက္အမ်ိဳးမွ သမီးမိန္းကေလးကုိ သင့္အမ်ိဳး မည္သူကမွ် ယူခြင့္မရွိ။ သင့္ PU ဘက္အမ်ိဳးကလည္း သင့္အမ်ိဳးမွ သမီးမိန္းကေလးကို ယူခြင့္မရွိ။ နာရီ လက္တံသည္ ေျပာင္းျပန္လည္ခြင့္ မရွိပါ။ ဤဓေလ့ထံုးစံက အမ်ိဳးအႏြယ္ကို ထိန္းသိမ္းသည္။ ျပႆနာတစံုတခုရွိ ပါက အမ်ိဳးႏွင့္ ေျဖရွင္းရသည္။ လူတဦးတေယာက္၏ ေကာင္းျခင္း၊ ဆိုးျခင္းသည္ အမ်ိဳး၏ ေကာင္းျခင္း၊ ဆိုးျခင္း ျဖစ္သည္။ လူတဦးစီကိုအမ်ိဳးကတာ၀န္ခံ၍ အမ်ိဳးအတြက္ လူတဦးစီတြင္ တာ၀န္ရွိသည္။ သို႕ျဖစ္၍ ခ်ိဳးလူမ်ိဳး၊ ခ်ိဳး နယ္ေျမ၌ရာဇ၀တ္မႈ ရွားပါးသည္။ လူ႕အခြင့္အေရး၊ လူ႕တန္ဘိုး တူညီသည္။ ‘ခ်ိဳး’ဥပေဒ ကို An eye for an eye ဥပေဒဟု ဆိုႏိုင္သည္။ ယင္းကို လက္စားေခ်စနစ္ ဟု ေခၚဆိုသည္။ ဤစနစ္ ေၾကာင့္ လူသတ္မႈ ရွားပါးရေၾကာင္း ေတြ႕ရွိရသည္။
ေျမမ်က္ႏွာျပင္
သက္လတ္ေျမအမ်ိဳးအစား ျဖစ္သည္။ ေတာင္တန္းမ်ား၊ စမ္းေခ်ာင္းမ်ားျဖင့္ သဘာ၀ရႈခင္း သာယာပါသည္။ ကုန္းျပင္ ေျမျပန္႕ ရွားပါးသည္။ ေအာက္က်င္း(ေယာနယ္ဟုလူသိမ်ားသည္)တြင္ လြင္ျပင္အနည္းအက်ဥ္း ရွိသည္။ အျမင့္ဆံုးေတာင္ထိပ္မွာ ဝိတိုရိယ (ေခၚ) ‘ေခါႏူ’ေတာင္ျဖစ္၍ ေပတစ္ေသာင္းေက်ာ္ ျမင့္သည္။ အျမဲစိမ္းသစ္ေတာ ဧရိယာ ျဖစ္သည္။
ရာသီဥတု
တႏွစ္တြင္ ေႏြ၊ မိုး၊ ေဆာင္းဟူ၍ ရာသီဥတု သံုးမ်ိဳးရွိသည္။ ေႏြရာသီကတိုေတာင္း၍ မိုးရာသီက ပိုၾကာသည္။ မိုးေရခ်ိန္လကၼ ရာေက်ာ္သည္။
အသက္ေမြး၀မ္းေက်ာင္း
ေတာင္တန္းေဒသ၌ေနထိုင္ၾကသည္ႏွင့္အညီ ‘ခ်ိဳး’ တို႕၏ အသက္ေမြး၀မ္းေက်ာင္းလုပ္ငန္းသည္ ေတာင္ယာလုပ္ငန္းျဖစ္သည္။ ေတာင္ယာဆိုသည္မွာ ေတာကိုခုတ္ထြင္၊ အခ်ိန္တန္လၽွင္ မီးရိႈ႕ရွင္းလင္း၍ စိုက္ပ်ိဳးသည့္စိုက္ခင္းျဖစ္ သည္။ ေအာက္က်င္းေခၚ ေျမျပန္႕တြင္ လယ္လုပ္ငန္း လုပ္ၾကသည္။ အမဲပစ္၊ ေတာလိုက္၊ ၀ါသနာပါၾက၍ ‘ေသနတ္ ကို အလြန္ခ်စ္ျမတ္ႏိုးေသာလူမ်ိဳးမ်ား’ ဟု အဂၤလိပ္တို႕က မွတ္ခ်က္ျပဳၾကသည္။
လမ္းပန္းဆက္သြယ္ေရး
ေတာင္တန္းအထပ္ထပ္၊ ျမစ္ေခ်ာင္းအသြယ္သြယ္တို႕ေၾကာင့္ လမ္းပန္းဆက္သြယ္ေရး ခက္ခဲသည္။ မိုးတြင္းကာလ တြင္ မိုးမ်ားသျဖင့္ ေရၾကီးျခင္း၊ ေတာင္ျပိဳေျမျပိဳျခင္းမ်ားေၾကာင့္ သြားေရးလာေရး ပိုမိုခက္ခဲသည္။ ယခုအခါ ျမိဳ႕ျပ မ်ားျဖစ္ေသာ မတူပီ၊ မင္းတပ္၊ ထီးလင္း၊ ေဆာ။ ကန္ပက္လက္တို႕ကိုသာကတၱရာကားလမ္း ဆက္သြယ္ႏိုင္ပါေသး သည္။ ေတာင္ဘက္ ေစတုတၱရာ၊ ငဖဲႏွင့္ အေနာက္ဘက္ပလက္၀ႏွင့္ ရခိုင္ျပည္နယ္တို႕သို႕ ေမာ္ေတာ္ကားလမ္း မရွိေသးေပ။
သစ္ေတာႏွင့္ သယံဇာတ
နအဖစစ္အစိုးရထုတ္ယူေရာင္းခ်ေသာ ကၽြန္း၊ က်ဥ္းကတိုး၊ ပိေတာက္၊ ေႏွာ၊ အင္ၾကင္း၊ ထင္းရွဴးအစရွိသည့္ အဖိုး တန္သစ္မ်ားစာရင္းတြင္ ‘ခ်ိဳး’ေဒသက အမ်ားဆံုးျဖစ္သည္။ ယခုအခါ သစ္ေတာမ်ား ျပဳန္းတီး၍ ဖုန္းဆိုးျဖစ္စ ျပဳေန ျပီျဖစ္သည္။ ေက်ာက္မ်က္ရတနာမ်ား ေနရာတကာတြင္ေတြ႕ရွိေသာ္လည္း အလြန္႕အလြန္ ႏုနယ္ေသးသည္ဟု ဘူမိေဗဒ ပညာရွင္မ်ားက ဆိုၾကသည္။ ယခုအခါ ေရနံ အၾကီးအက်ယ္ထြက္ရွိရန္ တာစူေနသည္။
အလားအလာ
အကယ္စင္စစ္ ‘ခ်ိဳး’ေဒသသည္ သဘာ၀ေရအားလွ်ပ္စစ္ႏွင့္ ဖြံျဖိဳးစည္ပင္ရမည့္ ေဒသျဖစ္သည္။ UNDP က လုပ္ ေပး ေသာေနရာ အနည္းအက်ဥ္းတြင္သာ ေသာက္သံုးေရသြယ္ျခင္းရွိ၍ သဘာ၀စမ္းေခ်ာင္းမ်ား ခပ္ယူသံုးစြဲျခင္း သာရွိေသးသည္။ လမ္းပန္းဆက္သြယ္ ေရးသာေကာင္းမြန္ပါမူ ပန္းသီး၊ လိေမၼာ္၊သံပုရာ စသည့္ ဥယ်ာဥ္ျခံေျမ ထြက္ကုန္မ်ားျဖင့္ စည္ပင္ရမည့္ ေဒသျဖစ္သည္။
